تحلیل نحوۀ تشریع ارث در قرآن با تکیه بر عرف مخاطبان

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

مقاله 7، دوره 55، شماره 4 - شماره پیاپی 135، زمستان 1402، صفحه 197-214   

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jfiqh.2022.73744.1228

نویسنده

روح الله نجفی^*

دانشیار دانشگاه خوارزمی

چکیده

آیات سه‌گانهٔ سورۀ نساء متکفل تشریع تفصیلی احکام ارث‌ است. پیشینه‌شناسی ارث در فضای نزول، در فهم این آیات، نقشی مهم دارد. در عرف عرب قبل از اسلام، مردانی که مستقیم یا به‌واسطهٔ مردانی دیگر با متوفا نسبتِ خونی داشتند، وارثان وی بودند و خویشاوند نزدیک‌تر، دورتر را محروم می‌کرد. آیات ارث در چنین فضایی نزول یافت؛ با این هدف که، برای فاقدان بهره از ارث، سهمی تعیین شود؛ بدین‌ترتیب، قرآن قانون ارث را در دفتری سپید و نانوشته ننگاشته است؛ بلکه ساختاری عرفی بر مسائل ارث حاکم بوده و قیود اصلاحی قرآن، ناظر بدان پیش‌زمینه است. این پیشینۀ فرهنگی آشکار می‌سازد که از چه رو در آیات ارث، برخی خویشان، کسرهای معینی از ترکه دارند و برخی دیگر کسر معینی ندارند. از دیگر سو، اختصاص کسرهایی از ترکه برای فاقدان ارث در عرف پیشین، به امکان محرومیت وارثان فاقد کسر و نیز فزونی جمع کسرها بر عدد یک منتهی شده است. به نظر می رسد برای حل این چالش‌ها بایستی به جای نسبت‌سنجی سهام وارثان با ترکه، نسبت سهام آنان با یکدیگر را معیار قرار داد.

کلیدواژه‌ها

ارث؛ عرف؛ فضای نزول؛ احکام قرآن؛ مخاطبان قرآن؛ تفسیر تاریخی

مراجع