تحلیل نمودهای سرمایه اجتماعی در رمان همسایه ها براساس نظریۀ پاتنام

جُستارهای نوین ادبی

مقاله 7، دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 228، بهار 1404، صفحه 174-143   

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jls.2025.92135.1682

نویسندگان

سارا پورعماد¹؛ حسینعلی قبادی^{* 2}؛ سعید بزرگ بیگدلی²

¹دانش آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

²استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده

از میان پژوهش‌های بینارشته‌ای،جامعه‌شناسی ادبیات یکی از گرایش‌های نوین در نقد ادبی است که به بحث دربارۀ تعامل جامعه و ادبیات می‌پردازد. این پژوهش درصدد است بر پایۀ آرای پاتنام، یکی از مسئله‌های اجتماعی را در رمان «همسایه‌ها» بکاود. روش این پژوهش، توصیفی _ تحلیلی است که با استقصای در متن و استناد به آن تجزیه‌وتحلیل صورت می‌گیرد. این مقاله به تحلیل نمودهای سرمایه اجتماعی در رمان همسایه‌ها پرداخته و به این پرسش‌ها پاسخ داده‌ که وضعیت سرمایه اجتماعی‌ای‌ که محمود روایت‌ می‌کند، ریشه در چه عواملی دارد و مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی (اعتماد، مشارکت و هنجار) چگونه بازتاب یافته‌اند. نتایج بیانگر آن است که در این رمان مؤثرترین عوامل بر سرمایه اجتماعی، وقایع ملی شدن صنعت نفت و شکل‌گیری و فعالیت احزاب مختلف در ایران ازجمله حزب توده است و مؤثرترین عوامل بر شکل‌گیری مؤلفه‌های ضد سرمایه اجتماعی اشغال خوزستان توسط نیروهای انگلیسی و حذف قدرت مجلس، کابینه، سران مملکتی و احزاب توسط محمدرضا پهلوی و ناکارآمد شدن دولت در سطوح و نهادهای مختلف است. مؤلفۀ اعتماد و زیرمولفه‌های آن (اعتماد بنیادی، بین‌شخصی و انتزاعی) به‌صورت منفی، یعنی بی‌اعتمادی گسترده بازتاب یافته است. زیرمولفۀ همیاری مثبت است که نشان از وفور نوع‌دوستی و انسانیت در جامعۀ ایرانی است. زیرمولفۀ همکاری مثبت است و در راستای اهداف ملی و رنگ و بوی میهنی دارد. زیرمولفه‌های حمایت اجتماعی، احساس اثرگذاری و کارایی اجتماعی و وساطت اجتماعی با درصدهای مختلف مثبت است. مثبت بودن این زیرمولفه‌ها بیانگر تعاملات مثبت و ارزش‌های اخلاقی و انسانی والا در جامعۀ ایرانی است.

کلیدواژه‌ها

سرمایه اجتماعی؛ رابرت پاتنام؛ رمان معاصر فارسی؛ احمد محمود؛ همسایه ها

مراجع