ضمان عاقله از نگاهی دیگر

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

مقاله 1، دوره 47، شماره 2 - شماره پیاپی 101، تابستان 1394، صفحه 31-54   

نوع مقاله: پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/fiqh.v47i21.20801

نویسندگان

محسن احمدوند^{* 1}؛ حسین ناصری مقدم²

¹دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد

²دانشیار دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

مشهور فقیهان امامی بر این باورند که مسئولیت جنایت خطأیی محض (دیه) بر عهده نهادی به نام «عاقله» یعنی خویشاوندان پدری جانی است. این حکم از آغاز با چالش‌هایی «نظیر تضاد با اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری» روبرو بود که فقیهان را وا داشت تا با ارائه توجیهات متفاوتی، چرایی آن را تبیین کنند. این نوشتار با تکیه بر قواعد، عمومات و اطلاقات قرآنی و با بهره‌گیری از فقه جواهری در پی اثبات این باور است که این رأی، با وجود مخالفانی چون شیخ مفید، اجماعی نیست و عمده مستند مشهور که روایات است، افزون بر تردیدهای جدی به لحاظ سند و دلالت، با عمومات، اطلاقات قرآنی و عقل مستقل، در تضاد است و قدر متیقن ادله روایی که فاقد معارض و مخالف است، ضمان عاقله را تنها در جایی ثابت می‌کند که عاقله، عهده دار سرپرستی و مواظبت از جانی بوده و یا عرفاً مسئول شمرده شود.

کلیدواژه‌ها

عاقله؛ مسئولیت کیفری؛ دیه؛ جنایت خطأیی؛ اصل شخصی بودن مجازات

مراجع