جنبش روشنایی و تغییر رفتار جمعی در افغانستان

پژوهش نامه ایرانی سیاست بین الملل

مقاله 12، دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 16، شهریور 1399، صفحه 293-323   

نوع مقاله: مقالات

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/ijip.v8i2.76379

نویسندگان

ناصر یوسف زهی^{* 1}؛ مرتضی منشادی²

¹دانشجوی دوره دکتری علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

²دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

رفتار جمعی در افغانستانِ پساطالبان در حال تجربه­کردن شکلی جدید و متفاوت­ از گذشته است. پیش‌ازاین «سرکوب دولتی»، «روش مسلحانه» و «ماهیت سیاسی-مذهبی» ویژگی­های نسبتاً مشترک رفتارهای جمعی افغانستان بود؛ اما جنبش روشنایی با اتخاذ روشی مسالمت­آمیز در طرح مطالباتِ اقتصادی خود نمونه­ای متفاوت و جدید از رفتار جمعی در این کشور تلقی می­شود. جنبش روشنایی یکی از «کارگزاران تغییر» و «کنش‌های جمعیِ جدید» محسوب می­شود که مطالعه آن در درک پویش­های مدرن جامعه‌شناسی سیاسیِ افغانستان حائز اهمیت است. در نوشتار پیش­رو به علل ساختاری وقوعِ مسالمت­آمیز جنبش روشنایی و پیامدهای سیاسی-اجتماعی آن پرداخته می­شود. طبق فرضیه ما گذار افغانستان از ساختار سیاسیِ اقتدارگرا به دموکراتیک از طریق برگزاری انتخابات، آزادی اجتماعات و توزیع قومیِ قدرت عامل تعیین­کننده­ای در­­ رویکرد مسالمت­آمیزِ این جنبش بوده است. فرضیه مذکور بر اساس نظریه رفتار جمعی اسملسر و روش اسنادی آزمون شده است. طبق یافته­های این پژوهش، دموکراسی در افغانستان با افزایش­دادن­­ آگاهی­های اجتماعی و تأکید بر حقوق عمومی و خصوصی منجر به مشارکت سیاسی، مطالبه­گریِ مدنی و عدالت­خواهی اقتصادیِ اقلیت­های قومی و مذهبی شده است. برخلاف گذشته حرکت‌های اقتصادی و رقابت­های غالباً مسالمت­آمیز بر سر توزیع منابع ثروت (انرژی) شکل جدیدی از کنش­های جمعی در افغانستانِ پساطالبان است. دیگر پیامدهای جنبش روشنایی عبارت­­اند از: 1) تحکیم وحدت قومی هزاره­جات 2) تشدید شکاف سیاسی میان نخبگان سنتی و مدرن هزاره‌ 3) تقویت حضور سیاسی زنان در حرکت­های اجتماعی 4) ضرورت توجه به لوازم گذار از جامعه مدنیِ سنتیِ افغانستان به جامعه مدنیِ مدرن، و درنهایت 5) تسریع جریان تثبیتِ دموکراسی در افغانستان.
 

کلیدواژه‌ها

افغانستان؛ جنبش اجتماعی؛ دموکراسی؛ جنبش روشنایی

مراجع