رهیافتی در بن‌مایه‌های ژانر حماسه در شعر قعقاع بن عمرو تمیمی

زبان و ادبیات عربی

مقاله 12، دوره 12، شماره 1 - شماره پیاپی 22، 1399، صفحه 195-210   

نوع مقاله: علمی - پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jall.v12.i1.84703

نویسندگان

سید مهدی مسبوق^{* 1}؛ شهرام دلشاد²

¹استاد زبان و ادبیات عربی دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران

²دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران

چکیده

 
      ادبیات عربی هیچ‌گاه از حماسه به معنای یک ژانر ادبی مستقل با قواعد و هنجارهای مشخص، برخوردار نبوده است؛ اما گاه به اشعار و آثاری برمی‌خوریم که از مضامین و مؤلفه­های حماسی برخوردار است. این اشعار بیشتر به‌صورت چکامه­های بلندی هستند که مضمون حماسی در بخش­هایی از این چکامه­ها - به‌ویژه زمانی که به فخر می­پردازند- دیده می­شود. در سروده­های شاعران شعر فتوحات در صدر اسلام، گاه با چکامه­ها و قطعه­هایی برخورد می­کنیم که مؤلفه­های حماسی در سراسر آن حضور چشمگیری دارد؛ ازجمله شاعران این سبک قعقاع بن عمرو تمیمی را می­توان نام برد. اشعار او علی­رغم اندک بودن و پراکندگی برای شناخت پاره­ای از مهم‌ترین مؤلفه­های شعر حماسی عربی کارساز است. موضوع برخورداری شعر عربی از حماسه از موضوعات مهم و چالش­برانگیز در پژوهش­های معاصر است. این پژوهش، ضمن تأیید فقدان اثر بلند حماسی در ادبیات عربی، باهدف اثبات پاره­ای مضامین و بن­مایه­های حماسی و حکایت‌های دراماتیک و پهلوانی در شعر عربی سامان‌یافته است. ازاین‌رو پژوهش حاضر کوشیده با روش توصیفی تحلیلی، سه شاخصۀ مهم ژانر حماسه را در اشعار قعقاع بن عمرو تمیمی، شاعر و مبارز عرب در زمان فتوحات اسلامی، تبیین و تحلیل نماید. نتیجه پژوهش نشان داد که شماری از اشعار حماسی قعقاع از مهم­ترین سازه­های حماسی نظیر: جنگ و رزم ­آوری، قهرمان با تمام ویژگی­های حماسی آن و سبک پرطنین حماسی، برخوردار است؛ اما  به دلیل رشد در محیطی واقع­گرا و اسلامی از خصایص حماسه­های اسطوره­ای مانند طلسم و جادو، اخترشناسی، وجود جانوران عجیب و اجنّه و پریان و عنصر پیشگویی بی­ بهره است.

کلیدواژه‌ها

ژانر حماسه؛ شعر فتوحات؛ شعر رزمی؛ قعقاع بن عمرو تمیمی

مراجع