رتبه بندی نواحی شهری بر اساس شاخص‌های کالبدی شکوفایی شهری (مطالعه موردی: شهر تبریز)

جغرافیا و توسعه فضای شهری

مقاله 7، دوره 7، شماره 2 - شماره پیاپی 13، اسفند 1399، صفحه 148-125   

نوع مقاله: پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jgusd.2021.45876.0

نویسندگان

محسن احدنژاد¹؛ صفیه حاضری^{* 2}

¹دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

²دانش آموخته دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه زنجان،زنجان، ایران

چکیده

بررسی وضعیّت و تنگناهای توسعه‌ی نواحی، به لحاظ شکوفایی در شهرها، از مسایلی است که اخیراً در فرهنگ برنامه‌ریزی شهری مطرح شده است. اما در کشور ما کمتر طرح شده و ناشناخته می ­باشد. این مقاله ضمن معرفی شکوفایی شهری به عنوان رویکرد جدید در برنامه ­ریزی شهری جهان معاصر،  مفهوم شکوفایی و ابعاد آن را بررسی کرده و به شناسایی شاخص ­ها و عوامل موثر در شکوفایی شهری در بعد کالبدی (­زیر­­ساختی) می­ پردازد و سپس نواحی شهری تبریز را بر اساس شاخص ­های شکوفایی کالبدی با استفاده از مدل تودیم رتبه ­بندی می ­نماید. این پژوهش از نظر هدف کاربردی، و از نظر روش توصیفی- تحلیلی است. جهت رتبه­ بندی و انجام تحلیل­ های لازم­؛ از GIS برای تهیه نقشه ­های مربوطه­، از روش AHP جهت وزن­ دهی معیارهای موثر در شکوفایی شهری کالبدی و زیرساختی و در نهایت از مدل TODIM برای رتبه ­بندی شکوفایی شهری کالبدی و زیرساختی نواحی شهری استفاده گردیده است. نتایج حاصل از مطالعه نشان می ­دهد که نواحی 1-8، 1-5 ، 2-1، نواحی با شکوفایی بالا به لحاظ کالبدی و زیرساختی می ­باشند. و نواحی 2-9، 6-5 ، 3-7، نواحی با شکوفایی پایین و در سه رتبه آخر به لحاظ شکوفایی کالبدی و زیرساختی می­ باشند. در کل، آنچه که از رتبه ­بندی نهایی به دست آمد، نشان­ دهنده عدم تعادل در توزیع مولفه ­های شکوفایی مرتبط با زیرساخت­ های شهری در کلانشهر تبریز می­باشد.

کلیدواژه‌ها

بعد کالبدی؛ شکوفایی شهری؛ شهر تبریز؛ مدل تودیم

مراجع

1. احد­نژاد، م.، حاضری، ص.، مشکینی، و ا.، پیری، ع. (1397). شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر شکوفایی شهری با رویکرد آینده­نگاری (مطالعۀ موردی: کلانشهر تبریز)، فصلنامه علمی - پژوهشی پژوهش و برنامه­ریزی شهری، 9(32)، 15-30.
2. پرهیز، ف.، صمصام، ج.، کریمیان، م.، زیاری، ک.، و جمیینی، د. (1391). تحلیلی بر وضعیت مسکن در استان با استفاده از مدل­های تحلیل عاملی، فصلنامه علمی- پژوهشی برنامه­ریزی منطقه­ای، 2(8)، 42-39.
3. دانش­پور، ح،. سعیدی رضوانی، ن،. و بذرگر، م. (1399). ارزیابی امکان قرارگیری شاخص دسترسی در میان شاخص­های اصلی شکوفایی شهری (مطالعۀ موردی: شهر شیراز). پژوهش­های جغرافیای انسانی، 52(2)، 476-457.
4. رضاعلی، م.، حاتمی­نژاد، حسین.، فرجی سبکبار، ح.، علوی، ع.، و قائد رحمتی، ص. (1399). تبیین الگوی فضایی شاخص‏های شکوفایی شهری در ایران رویکردی نوین در مطالعه پایداری کلان شهرها (مطالعه موردی کلان شهر تهران). مطالعات برنامه­ریزی سکونتگاه­های انسانی. 15(1)، 294-281.
5. صابری­فر، ر. (1386). توسعه پایدار شهری، پیک نور­، 18، 115-108.
6. صفایی­پور، م.، ملکی، س.، حاتمی­نژاد­، ح.، مدانلو جویباری، م. (1396­). ارزیابی و سنجش مؤلّفه­های شکوفایی شهری در کلانشهر اهواز، جغرافیا و پایداری محیط، 22، 47-35.
7. علوی، س.، نظم فر، ح.، عشقی چهاربرج، ع. (1399). ارزیابی و سنجش شاخص‌های شکوفایی شهری (CPI) در کلان‌شهر تهران. برنامه­ریزی فضایی (جغرافیا). 10(3)، 97-77.
8. محتشمی، ن. (1393). فرایند شکل­گیری معماری فاخر براساس شاخص‌های شکوفایی شهری در ایران (نمونه: طراحی سرای محله درکه شهر تهران). تهران: پایان­نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تربیت مدرس.
9. محتشمی، ن.، مهدوی­نژاد، م.، و بمانیان، م. (1395). عوامل رشد و موانع بازدارنده شکوفایی شهری. تهران: دومین کنفرانس بین­المللی یافته­های نوین پژوهشی در مهندسی عمران، معماری و مدیریت شهری، کنفدراسیون بین­المللی مخترعان جهان(IFIA) ،  دانشگاه جامع علمی کاربردی.­
10. مرکز آمار ایران. (1396). گزیده نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395. چاپ اول. تهران: مرکز آمار ایران، دفتر ریاست، روابط عمومی و همکاریهای بین­الملل.
11. مهندسین مشاور نقش محیط (1394). طرح جامع در دست تهیه تبریز. تبریز: مهندسین مشاور نقش محیط.
12. یارزاده، س.، شمس­الهی، ب. (1397). نقش فضاهای عمومی در تحقق شکوفایی شهری و توسعه پایدار، فصلنامه علمی-پژوهشی اقتصاد و مدیریت شهری، ۶(۲۳)، 124-111.

 

13. Ahmed, Q. I., Lu, H., & Ye, S. (2008). Urban transportation and equity: a case study of Beijing and Karachi. Transportation Research Part A, 42, 125-139.
14. Arbab, P. (2017). City Prosperity Initiative Index: Using AHP Method to Recalculate the Weights of Dimensions and Sub-Dimensions in Reference to Tehran Metropolis. European Journal of Sustainable Development, 6(4), 289-289.‏
15. Bonaiuto, M., Fornara, F., Ariccio, S., Cancellieri U. G and Rahimi L. (2014). Perceived Residential Environment Quality Indicators (PREQIs) relevance for UN-HABITAT City Prosperity Index (CPI). Journal of Habitat International, 1-11.
16. Calderon, C. (2008). Infrastructure and growth in Africa”, Policy Research Working Paper 4914, Washington, D. C.: World Bank.
17. Choguill, C. (1996). Ten steps to sustainable infrastructure, Journal of Habitat International, 20(3), 389-404.
18. Delbosc, A., & Currie, G. (2011). Exploring the relative influences of transport disadvantage and social exclusion on well-being. Transport Policy, 18, 555-
19. Gomes, L. F. A. M. (2009). An application of the TODIM method to the multicriteria rental evaluation of residential properties. European Journal of Operational Research, 193(1), 204-211.
20. Jones, S., Tefe, M., & Appiah-Opoku, S. (2015). Incorporating stakeholder input into transport project Selection-A step towards urban prosperity in developing countries? Habitat International, 45, 20-28.
21. Kahneman, D., & Tversky, A. (1997). Prospect theory: an analysis of decision under risk. Econometrica, 47, 263–292.
22. Lucas, K. (2012). Transport and social exclusion: where are we now? Transport Policy, 20, 105-
23. Musterd, S. (2010). The Creative Cultural Knowledge City. Some Conditions. Paperpresented at the University of Kaiserlautern.
24. N-Habitat. (2016). The city prosperity initiative: 2015 global city report. VRetrieved February 20, 2017 from http://unhabitat. org/cpi-global-cityreport.‏
25. Sabokbar, H. F., & Hosseini, A. (2021). Spatial heterogeneity modeling of city prosperity using GWt-test: The case study of Tehran. Habitat International, 109, 102325.‏
26. Sands, G. (2015). Measuring the prosperity of cities. Habitat International, 45. 1-2
27. Stead, D. (2015). What does the quality of governance imply for urban prosperity? Habitat International. 45, 64-
28. Surian, A., & Sciandra, A. (2019). City Prosperity Index: A comparative analysis of Latin American and Mediterranean cities based on well-being and social inclusion features. In Book of short papers ASA conference 2019, statistics for health and well-being (pp. 210-214(.
29. Teriman, S., Yigitcanlar, T., & Severine, M. (2009). Urban Sustainability and Growth Management in South-East Asian City Regions: The Case of Kualalumpur and Hongkong. PLANNING MALAYSIA JOURNAL, 7(1),47-68.
30. UN-Habitat. (2012). State of the world’s cities. London: Earthscan.
31. UN-Habitat. (2013). State of women in cities 2012-2013: Gender and the prosperity of cities. Nairobi, Kenya: United Nations Human Settlement Programme.
32. UN-Habitat. (2014). A world that counts: mobilizing the data revolution for sustainable development, undatarevolution.org
33. UN-Habitat. (2015). World Urban Campaigns. Cities Prosperity Initiative Toolkit.
34. Wong, C. (2015). A framework for ‘City Prosperity Index’: Linking indicators, analysis and policy. Habitat International, 45, 3-9.
35. Yigitcanlar, T., Dur, F., & Dizdaroglu, D., (2015). Towards prosperous sustainable cities: A multiscalar urban sustainability assessment approach. Habitat International, 36-46.