الگوهای گردشی تراز دریا و ارتباط آ‌ن‌ها با رودخانه‌های جوی تأثیرگذار بر بارش‌های شدید ایران

جغرافیاوتوسعه ناحیه ای

مقاله 2، دوره 20، شماره 4 - شماره پیاپی 41، زمستان 1401، صفحه 66-39   

نوع مقاله: پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jgrd.2022.68440.1008

نویسندگان

امین الله قهرمانی¹؛ حسن ذوالفقاری^{* 2}؛ جعفر معصوم پور سماکوش²

¹دانشجوی دکتری آب و هواشناسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

²دانشیار آب و هواشناسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

چکیده

پژوهش حاضر با هدف شناسایی الگوهای مؤثر گردشی تراز دریا در تشکیل رودخانه‌های جوی انجام شد که رطوبت پهنه­ های آبی بزرگ را به مناطق دوردست در خشکی­ ها می‌رسانند و باعث بارش‌های شدید در ایران نیز می­‌شوند. بارش‌های شدید ایران براساس صدک نودم، از ژوئن 1988 تا می 2018 استخراج شدند و ۹۴۰ روز رخداد رودخانه­ های جوی توسط شار رطوبت مستخرج از مؤلفه‌های رطوبت ویژه، باد مداری و نصف‌النهاری شناسایی شدند. داده ­های فشار تراز دریا در روزهای مذکور در ماتریسی به ابعاد 940 در 8991 (8991 یاخته در 940 روز) با آرایه S، به روش چرخش واریماکس تحلیل مؤلفه‌های اصلی شد و 13 مؤلفه اصلی به دست آمد. این ۱۳ مؤلفه، ورودی­ های تحلیل خوشه ای سلسله مراتبی وارد قرار گرفتند که درنهایت، 10 تیپ گردشی هوا در قالب 5 تیپ اصلی مشخص شد. تیپ ­ها براساس وضعیت فشار غالبشان به تیپ­ های کم‌فشارهای جنوبی و پرفشارهای شمالی (A)، پرفشار قوی آزور و کم‌فشار اسکاندیناوی (B)، کم‌فشارهای ایسلند و اسکاندیناوی و پرفشارهای سیبری و غربی (C)، کم‌فشار قوی شمالی و پرفشارهای قوی شرقی و غربی (D) و تیپ پرفشار قوی سیبری-کم‌فشار قوی سودانی (E) نام‌گذاری شدند. نتایج نشان داد، رودخانه­ های جوی مؤثر بر بارش‌های شدید ایران عمدتاً در فصل سرد و به‌ویژه در ماه مارس به بیشینه فراوانی خود می ­رسند. از نظر توزیع مکانی نیز دامنه ­های غربی زاگرس به‌ویژه جنوب غرب کشور تحت‌تأثیر این پدیده‌اند. رودخانه های جوی عمدتاً در تیپ­ های A1، A2، A3، C2، E1 و E2 با 50 درصد رخدادها، تحت‌تأثیر کم‌فشار سودانی قوی و نسبتاً قوی و در تیپ ­های دیگر نیز با قدرت کمتر، رطوبت منابع آبی بزرگ را به ایران می‌رسانند و باعث بارش‌های شدید می‌شوند. از طرف دیگر، حضور پرفشار سیبری و تبت در بیشتر تیپ­ ها مشاهده می­ شود که در برخی تیپ­ ها تا ایران گسترش داشته است. پرفشارهای غربی نیز در تیپ‌های B1، C1، D1 و D2 تأثیرشان را بر ایران نشان می‌دهند. همچنین تأثیر کم‌فشارهای جنوبی ازجمله سودانی و همگرایی دریای سرخ که عمدتاً از روی دریای سرخ و خلیج‌فارس تقویت می‌شوند و به‌سوی ایران می‌آیند، مشهود است. به‌طورکلی، وجود پرفشارهای شرقی و غربی و گسترش آ‌ن‌ها  در عرض ­های میانی و کم‌فشارهای قوی در عرض­ های بالایی به همراه کم‌فشارهای ضعیف تا قوی در عرض­ های پایینی منطقه موردمطالعه، در تمامی تیپ­ های گردشی، نشانگر نقش برجسته­ تر دو منشأ رطوبت اطلس شمالی و بخش شمالی اقیانوس هند بود که باعث تأمین و تقویت رطوبت رودخانه‌های جوی شدند.

کلیدواژه‌ها

تیپ‌ها و الگوهای گردشی تراز دریا؛ رودخانه‌های جوی؛ بارش‌های شدید؛ تحلیل خوشه-ای؛ ایران

مراجع