معماری اسلامی آناتولی در دورۀ گذار: استمرار و تحول در معماری امیرنشین‌های ترکمن

تاریخ و فرهنگ

مقاله 2، دوره 54، شماره 1 - شماره پیاپی 108، شهریور 1401، صفحه 39-58   

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jhistory.2022.75884.1115

نویسندگان

سارا علی پور^{* 1}؛ مهدی عبادی²؛ فریبا پات³

¹دانش آموخته کارشناسی ارشد گروه تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه الزهرا

²دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

³استادیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی و گروه پژوهشی مطالعات شبه قاره هند دانشکده الهیات. دانشگاه الزهرا. تهران . ایران

چکیده

با آغاز دورۀ موسوم به امیرنشین‌های ترکمن در آناتولی، معماری اسلامی این منطقه نیز دورۀ متفاوتی را تجربه کرد. می‌توان از تحولات معماری این دوره به­ مثابه دورۀ گذار یاد کرد. به‌رغم اینکه سبک معماری به‌جای­مانده از عهد سلاجقۀ روم، به شکلی رایج در بنای آثار و ابنیه استفاده می‌شد، اما به‌تدریج تغییراتی ملموس در معماری برخی امیرنشین‌های ترکمن پدیدار شد. نکتۀ قابل توجه در این تغییرات در امیرنشین‌های آناتولی مرکزی ازجمله قره‌مانیان، چندان چشمگیر نبود، اما در امیرنشین‌های غرب آن مانند آیدین­ و منتشا نوآوری‌های ملموسی در معماری به ‌وقوع پیوست. ازاین‌رو، پژوهش حاضر بر آن است تا با بررسی  معماری اسلامی این دوره از تاریخ آناتولی اسلامی و ترسیم ویژگی­های آن، تحولات صورت گرفته را تبیین نماید. یافته­های مقاله نشان می‌دهد که، اگرچه سبک‌ معماری مسجد و مدرسه در شهرهایی مانند قونیه، مغنیسیا (مانیسا)، ارمناک و تیره، مبتنی بر سبک معماری دورۀ سلجوقیان بود، اما در امیرنشین­های ترکمن غرب آناتولی، با وجود استمرار ویژگی‌های کلی سبک دوره پیشین، معماران این دوره تغییراتی مانند افزایش مساحت زیر گنبد در بناها و مساجد را به ‌انجام رسانده‌اند. بر این اساس، می‌توان از معماری دورۀ ملوک‌الطوایفی امیرنشین‌های ترکمن به­واسطۀ ویژگی‌ استمرار و تحول در معماری این منطقه، به­عنوان حلقۀ وصل معماری دو دورۀ مهمِ تاریخی سلجوقیان و عثمانیان در آناتولی یاد کرد.

کلیدواژه‌ها

معماری اسلامی؛ آناتولی؛ سلاجقه روم؛ امیرنشین‌های ترکمن؛ قره‌مانیان؛ امیرنشین آیدین‌؛ امیرنشین منتشا

مراجع