بررسی نمودها و نمادهای جعبۀ پاندورا در قصّه‌های عامیانۀ فارسی (مورد مطالعه: داراب‌نامۀ طرسوسی، قصّۀ حمزه و امیرارسلان نامدار)

جُستارهای نوین ادبی

مقاله 1، دوره 56، شماره 1 - شماره پیاپی 220، بهار 1402، صفحه 1-21   

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jls.2023.60421.0

نویسنده

امیرعباس عزیزی فر^*

دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

چکیده

در این پژوهش برآنیم تا برحسب مفهوم جهانیِ پاندورا و جعبۀ او، نمودها و نمادهای این جعبه را، به­منزلۀ قرارگاه مسکونی شرّ و آفند در بافت قصّه­های عامیانۀ مکتوب فارسی بکاویم. روش پژوهش از گونۀ استقرایی برحسب مطالعۀ کتابخانه­ای به شیوۀ اسنادی است. اساس این پژوهش مبتنی بر ساختارشناسی اسطوره است که از سه منظر تقابل­های دوگانه، اتحاد ژرف­ساختی اساطیر و استعاری بودن اسطوره به چرایی همانندی نمودهای شرّ در این قصه­ها با مفهوم جهانی جعبۀ پاندورا می­پردازد. در این قصّه­ها جا­ها و مکان­هایی که به‌نوعی با عنصر یا عناصر شرّ در ارتباط است و منشأ آفت و آفند است، مصداق جعبۀ پاندورا تصور شده است. این مکان­ها از جهت معنایی، زبانی و استعاری و نیز از منظر «پیام» و «رمز» با جعبۀ پاندورا تفاوتی ندارند، تنها تفاوت آن­ها در روش ترکیب و «ظرف» آن­هاست و گرنه «مظروف» یکی است. قصّه­های موردپژوهش عبارت است از داراب­نامۀ طرسوسی، قصّۀ حمزه و امیرارسلان نامدار. ملاک گزینش قصّه­ها بسامد این مکان­هاست. پس از بررسی، پنج مکان در قالب قرارگاه مسکونی شرّ و نماد و نمود جعبۀ پاندورا تلقی شدند: باغ، چاه و زیرزمین، صندوق، حصار، قلعه یا شارستان و جزیره. در این میان بسامد شارستان و قلعه در این قصّه­ها بیش از دیگر مکان­هاست و در داراب­نامه، بیش از دو قصّۀ دیگر است. قهرمانان قصّه­ها نیروهای خیر هستند تا شرّ و آفند و بدی را یا نابود سازند یا محبوس کنند؛ بنابراین همۀ آنان استعاره از «امید» هستند، همان «امید»ی که در افسانۀ پاندورا بدان اشاره شده است. نتیجۀ کنجکاوی و سلوک (Quest) قهرمان رسیدن به این مکان­هایی است که مکمن و معدن آفت و شر هستند. چرایی همانندی این مکان­ها با جعبۀ پاندورا چندوجهی است: یکی از جهت ذات واحد و همسان ساختار اساطیر است، دیگر از جهت زبانی و بیان استعاری. از این گذشته «مادینگی» یک وجه مهم و برجسته در این همانندی است؛ پاندورا یک زن است، یک مادینه است؛ چنانکه مکان­هایی همچون باغ، چاه، زیرزمین، درّه و شکاف، جزیره (از جهت ارتباط ذاتی‌اش با آب) و صندوق نمادهای مادینگی هستند و ازاین‌جهت نماد آنیمای منفی می­توانند باشند.

کلیدواژه‌ها

پاندورا؛ جعبۀ پاندورا؛ داراب‌نامۀ طرسوسی؛ قصّۀ حمزه؛ امیرارسلان نامدار

مراجع