بررسی فصلی تبخیر تعرق مرجع و تحلیل حساسیت آن به عناصر هواشناسی در ایران

آب و خاک

مقاله 10، دوره 37، شماره 4 - شماره پیاپی 90، مهر و آبان 1402، صفحه 643-657   

نوع مقاله: مقالات پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jsw.2023.83328.1307

نویسندگان

آمنه یحیوی دیزج¹؛ طیبه اکبری ازیرانی^{* 2}؛ شهریار خالدی³؛ خدیجه جوان⁴

¹گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران

²دانشگاه شهید بهشتی دانشکده علوم زمین گروه جغرافیای طبیعی

³گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

⁴دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

چکیده

تبخیر تعرق ترکیب دو فرایند مجزّا، تبخیر از سطح خاک و تعرّق از گیاه است که میزان آن بستگی به عناصر مختلف هواشناسی دارد. از این­رو شناخت عوامل مؤثر و میزان تأثیر هر عنصر بر تبخیر تعرق مرجع (ET₀) حائز اهمیت فراوان است. در پژوهش حاضر، برآورد ET₀ فصلی بر اساس آمار 45 ساله 2020-1976 سازمان هواشناسی 40 ایستگاه همدید به روش فائوپنمن مانتیث 56 محاسبه و بصورت نقشه­های پهنه­بندی ارائه شد. روند تغییرات ET₀ با آزمون­های مَن-کندال و روند نوآورانه (ITA) بررسی شد. به­منظور بررسی میزان تأثیر هر عنصر بر ET₀، ضریب حساسیت فصلی با استفاده از روش Sobol محاسبه شد. بدین­صورت که توزیع آماری عناصر هواشناسی شامل رطوبت نسبی، ساعت آفتابی، متوسط، بیشینه و کمینۀ دما و سرعت باد؛ با محاسبۀ میانگین و واریانس هر پارامتر در دامنه 40%± برآورد شد و سپس با ثابت نگه داشتن هر متغییر، تغییر تمامی متغییرها ضریب حساسیت در مقیاس فصلی ارائه شد. براساس نتایج؛ میزان تأثیرگذاری عناصر هواشناسی در ET₀ در فصول مختلف سال متفاوت است. ضریب حساسیت برای میزان تأثیرگذاری هر عنصر شامل کمینۀ دما با 1/18%، سرعت باد 5/22%، سرعت باد 9/31% و بیشینۀ دما 4/20% به‌ترتیب در فصول بهار، تابستان، پاییز و زمستان رتبۀ نخست را در میزان تأثیرگذاری به خود اختصاص دادند. براساس یافته­های پژوهش حاضر میزان تأثیرگذاری عناصر مختلف هواشناسی بر ET₀ در فصول مختلف تفاوت داشت که این مهم باید در برنامه­ریزی و مدیریت بهینۀ منابع آب کشور مورد توجّه قرار بگیرد.

کلیدواژه‌ها

تبخیر تعرق مرجع؛ روند نوآورانه؛ تحلیل حساسیت سُبُل؛ فائو پنمن مانتیث 56

مراجع