تحلیل مناقشات‌ منابع آب مشترک ناشی از توسعه اراضی کشاورزی با استفاده از نظریه بازی‌ها و مدل GMCR+ (مطالعه موردی: حوضه نازلوچای در حوضه آبریز دریاچه ‌ارومیه)

آب و خاک

مقاله 3، دوره 37، شماره 4 - شماره پیاپی 90، مهر و آبان 1402، صفحه 531-545   

نوع مقاله: مقالات پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jsw.2023.82867.1295

نویسندگان

محمد کوهانی¹؛ جواد بهمنش^{* 1}؛ وحیدرضا وردی نژاد²؛ مریم محمدپور¹

¹دانشگاه ارومیه

²گروه علوم ومهندسی آب، دانشگاه ارومیه

چکیده

تغییرات کاربری اراضی و توسعه کشاورزی از عوامل بسیار مهمی هستند که بر کمّیت، کیفیت منابع آب و محیط‌زیست تأثیر گذاشته است. در سال‌های اخیر در حوضه آبریز دریاچه ارومیه این تغییرات سبب افت شدید سطح آب شده ‌است. در همین راستا یکی از مصوبات هیئت وزیران پس از تشکیل کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، ممنوعیت توسعه اراضی کشاورزی از سال 1393 در این حوضه آبریز بود. باتوجه به وجود تعارض بین ذی‌نفعان مسئله توسعه اراضی کشاورزی، می‌توان از ابزارهای مدل‌سازی مناقشات جهت تحلیل و ارائه راهکار استفاده نمود. از مشهورترین ابزارهای پژوهشی کاربردی و مفید در مدل‌سازی و تحلیل مناقشات منابع آبی و زیست محیطی، نظریه‌بازی‌ها می‌باشد. در تحقیق حاضر با استفاده از نرم‌افزار GMCR+ به تحلیل مناقشه‌ منابع آبی مشترک ناشی ‌از توسعه اراضی ‌کشاورزی پرداخته شد. در تحلیل این مناقشه با شناسایی دقیق مجموعه ذی‌نفعان و استراتژی‌های آن‌ها در روند مناقشه (شرکت آب منطقه‌ای، سازمان جهاد کشاورزی، دادگستری و کشاورزان)، مدل با 4 بازیکن، 6 گزینه و 64 وضعیت شبیه‌سازی شد. عملکرد بازیکن‌ها در گام اول به‌صورت رفتار ایده‌آل و در گام دوم با استفاده از تحلیل خروجی‌های بدست آمده از پرسش‌نامه‌ بررسی گردید. در ادامه 4 وضعیت در حالت ایده‌آل به‌عنوان وضعیت‌های تعادل و 7 وضعیت در حالت استفاده از نتایج پرسشنامه، به‌عنوان وضعیت‌های تعادل استخراج گردید. همچنین مناقشه در حالت ائتلاف 3 ارگان دولتی (شرکت آب منطقه‌ای، سازمان جهاد کشاورزی، دادگستری) نیز مورد بررسی قرار گرفت. در نهایت محتمل‌ترین وضعیت تعادل در نتایج بازی شناسایی گردید. نتایج نشان داد اهمیت مشارکت جدی شرکت سهامی آب منطقه‌ای و سازمان جهاد کشاورزی با استفاده از ظرفیت‌های قانونی خود در جهت ممانعت از توسعه بی‌رویه اراضی کشاورزی می‌تواند بسیار راه‌گشا باشد. همچنین دخالت مرجع قانونی دادگستری به‌عنوان یک عامل پیش‌گیری از وقوع جرم و در ادامه نقش آفرینی آن دستگاه‌ به‌عنوان صادرکننده حکم قضایی در این مناقشه موثر است. لازم به ذکر است انطباق نتایج مدل‌سازی بارفتار ایده‌آل با نتایج مدل‌سازی از خروجی پرسشنامه نخبگانی نشان از نزدیک بودن نقطه تعادل به واقعیت بوده و احتمال عملی شدن آن بالاست. این تحقیق نشان داد در صورت ائتلاف بین بازیکنان دولتی، می‌توان به راه حل واحدی برای حل مناقشه رسید.

کلیدواژه‌ها

تحلیل مناقشات؛ تئوری بازی‌ها؛ توسعه اراضی کشاورزی؛ غیر همکارانه؛ منابع آب مشترک

مراجع

1. Bahrini, A., Riggs, R.J., & Esmaeili, M. (2021). In common resource conflicts, social choice rules, fallback bargaining, and related games. Journal of Hydrology, 602, 126663. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2021.126663
2. Danesh Yazdi, M., Abrishamchi, A., & Tajrishy, M. (2014). Conflict resolution of water resources allocations using the game theoretic approach: the case of Orumieh river basin. Journal of Water and Wastewater; Ab va Fazilab, 25(2), 48-57 (In Persian).
3. Fang, L., Hipel, K.W., & Kilgour, D.M. (1993). Interactive decision making: the graph model for conflict resolution (Vol. 11). John Wiley & Sons.
4. Farajzadeh Arnesa, M., Mianabadi, H., & Bagheri, A. (2020). Rethinking concepts and approaches to face water conflicts. Iran-Water Resources Research, 16(4), 205-224. https://sid.ir/paper/388143/fa
5. FAO, F. (2018). Food and Agriculture Organization of the United Nations. Rome, URL: http://faostat.fao.org.
6. Han, Z., Niyato, D., Saad, W., Başar, T., & Hjørungnes, A. (2012). Game theory in wireless and communication networks: theory, models, and applications. Cambridge university press.
7. Kangabam, R.D., Selvaraj, M., & Govindaraju, M. (2019). Assessment of land uses land cover changes in Loktak Lake in Indo-Burma Biodiversity Hotspot using geospatial techniques. The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Science, 22(2), 137-143. https://doi.org/10.1016/j.ejrs.2018.04.005
8. Madani, K. (2010). Game theory and water resources. Journal of Hydrology, 381(3-4), 225-238. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2009.11.045
9. Madani, K., & Hipel, K.W. (2007). Strategic insights into the Jordan River conflict. In World Environmental and Water Resources Congress 2007: Restoring Our Natural Habitat (pp. 1-10).
10. Madani, K., & Hipel, K.W. (2011). Non-cooperative stability definitions for strategic analysis of generic water resources conflicts. Water Resources Management, 25, 1949-1977.
11. Moghaddam, H.K., Javadi, S., Randhir, T.O., & Kavehkar, N. (2022). A multi-indicator, non-cooperative game model to resolve conflicts for aquifer restoration. Water Resources Management, 36(14), 5521-5543.
12. Nash Jr, J.F. (1950). The bargaining problem. Econometrica: Journal of the Econometric Society, 155-162. https://doi.org/10.2307/1907266
13. Nikoo, M.R. (2008). Formulation of a non-deterministic phase model for trading pollution discharge permits in rivers. Master Thesis in Civil Engineering, Tehran University, Tehran. (In Persian with English abstract)
14. Nourollahi, M., Ziaei, A.N., & Davary, K. (2021). Proposing an optimal strategy in water allocation using non-cooperative game theory. Iran-Water Resources Research, 17(1), 166-180. https://doi.org/20.1001.1.17352347.1400.17.1.10.1
15. Ostrom, E., Gardner, R., Walker, J., & Walker, J. (1994). Rules, games, and common-pool resources. University of Michigan Press.
16. Pastine, I., Tuvana Pastine, T., & Humberstone, T. (2017). Introducing Game Theory - A Graphic Guide. Icon Books, Ltd, Omnibus Business Centre, 39-41 North Road, London, N7 9DP.
17. Rêgo, L.C., da Silva Costa, J.P., de Castro Cardoso, G.C., & dos Santos, C.V. (2021). A graph model analysis of the conflict in the irrigated perimeter in Chapada do Apodi-Brazil. Environmental Challenges, 4, 100124. https://doi.org/10.1016/j.envc.2021.100124
18. Safaee, A., & Malek Mohammadi, B. (2014). Game theoretic insights for sustainable common pool water resources governance (Case study: Lake Urmia water conflict). Journal of Environmental Studies, 40(1), 121-138.
19. Vasef, M., Khalili, K., Rezaie, H., & Fatollahzadeh Attar, N. (2020). Ranking of the criteria to prevent indiscriminate land development with the help of Fuzzy Hierarchy Analysis (FAHP) technique. The second international congress of agricultural engineering, natural resources and environment, Tehran, https://civilica.com/doc/1127806/.
20. Zarezadeh, M., Morid, S., Fatemi, F., & Madani, K. (2016). The strategic cooperation between Iran and Afghanistan in the Helmand basin is to allocate more water to the environment and control opium cultivation using the game theory approach.
21. Zeinalzadeh, K., & Esmaeilnezhad, R. (2017). Report on the study and monitoring of the set of actions of the executive bodies in the implementation of the resolution "Prohibiting any increase in cultivated area (land development) and water-rich crops in the catchment area of Lake Urmia and preventing new development in the agriculture and natural resources sector". Urmia lacks Research Institute. P.75.
22. Zoghi, M., Safae, A., & Malekmohammadi, B. (2014). Insights on game theory in conflict analysis of land use change (Case study: Tehran Dar Abad land area). Geographical Urban Planning Research (GUPR), 2(3), 391-407. https://doi.org/22059/JURBANGEO.2014.53064