تقابل اطلاق و تقیید، اختلاف یا اتحاد آرای علما

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

مقاله 2، دوره 57، شماره 3 - شماره پیاپی 142، پاییز 1404، صفحه 35-57   

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jfiqh.2024.84672.1656

نویسندگان

سعید احمدی فرد^{* 1}؛ سیده زهرا سخائی²

¹استادیار گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

²طلبه سطح سه حوزۀ علمیۀ حضرت خدیجه، بابل، ایران

چکیده

آرای مطرح‌شده در تقابل میان اطلاق و تقیید نشان از اختلاف علما دارد که دیدگاه‌هایی چون تقابل سلب و ایجاب، تقابل تضاد (با دو بیان مختلف) و تقابل عدم و ملکه را مطرح کرده‌اند. آیت‌الله خوئی بحث را در دو مقام ثبوت و اثبات دنبال کرده، ثبوتاً تقابل تضاد و اثباتاً عدم و ملکه را برگزیده است. در این مقاله با استناد به عرفی‌بودن مفهوم اطلاق و تقیید، اولاً در مقام ثبوت و در مقام اثبات، تقیید، وجودی و اطلاق، عدمی دانسته‌ شده است. ثانیاً اختلاف علما در مقام ثبوت برطرف شده و با بیان دو نوع اطلاق تفهیمی (ذاتی-مراد استعمالی) و اطلاق احتجاجی (لحظی-مراد جدی) میان انظار اختلافی علما با حمل نظریۀ تقابل تضاد بر اطلاق تفهیمی و نظریۀ تقابل عدم و ملکه بر اطلاق احتجاجی همسویی پدید آمده است. ثالثاً در مقام اثبات با بیان صُوَر سه‌گانه، اختلاف به ‌صورت سوم (جایی که تقیید ثبوتاً و به‌تبع اثباتاً امکان‌پذیر نباشد) انصراف یافته و با استناد به عرفی‌بودن و لفظی‌بودن دلالت مطلق و مقید، اثبات شده است که درصورت سوم، چه در تقسیمات ثانوی و چه اولی، اطلاقی در کار نیست، بلکه خطاب مهمل است؛ برخلاف نائینی که مهمل‌بودن خطاب را فقط نسبت به تقسیمات ثانویه و با تکیه بر استحالۀ تقیید به تقسیمات ثانوی بیان کرده است.

کلیدواژه‌ها

اطلاق؛ تقیید؛ تقابل اطلاق و تقیید؛ تقسیمات اولیه؛ تقسیمات ثانویه؛ استحالۀ تقیید

مراجع