واکاوی تطبیقی طرح و رنگ قالی دورۀ قاجاریه محفوظ در موزۀ فرش ایران، با کاشی‌های محوطه کاخ گلستان

تاریخ و فرهنگ

مقاله 3، دوره 57، شماره 1 - شماره پیاپی 114، شهریور 1404، صفحه 71-93   

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jhistory.2025.89146.1319

نویسندگان

رعنا محمدزاده¹؛ الهه پنجه باشی^{* 2}

¹کارشناسی ارشد رشتۀ نقاشی، دانشکدۀ هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر، تهران، ایران

²دانشیار دانشگاه الزهرا، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

چکیده

همانندی ساختار نقش‌مایه‌ها، در گونه‌های مختلف صنایع یک دوره خاص، از ویژگی‌های مهم مکاتب هنری است. در پژوهش پیشرو جهت تبیین خصوصیات هنری دورۀ قاجاریه، از میان آثار صنایع‌دستی که همواره مرکز توجه بوده‌اند؛ مطالعه و تطبیق طرح و نقش‌مایه‌های یکی از قالی‌های تهران دورۀ قاجاریه با نقوش کاشی‌های محوطه کاخ گلستان مدنظر قرار گرفته است. هدف بررسی تطبیقی الگوی رنگی و طرح نقش‌مایه‌ها در نمونه‌های یاد شده است. این جستار، در پی پاسخگویی به این پرسش‌ها است: وجوه تشابه ویژگی‌های ظاهری میان قالی مذکور و کاشی‌کاری‌های کاخ گلستان، چه عناصری هستند؟ ساختار نقشه این قالی تا چه میزانی تأثیرپذیرفته از نقش کاشی‌های نامبرده است؟ گردآوری مطالب به روش کتابخانه‌ای و با رویکردی تاریخی انجام شده و داده‌ها به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی مورد تطبیق قرار گرفته است. در نتیجه در این پژوهش برخی ویژگی‌های ساختاری نقش‌مایه‌های مورد استفاده در آثار قاجاریه، روشن شده است؛ آبی، زرد و صورتی به‌عنوان رنگ‌های غالب در قالی و کاشی‌ها استفاده شده است. طرح و رنگ در نمونه‌های مورد مطالعه در عین تفاوت کاربردی، در ویژگی ظاهری همگون هستند که وام گرفته از سنت تصویری رایج در دورۀ قاجاریه و اشتراکات هنری زمانه است. در میان این نقش‌مایه‌ها، عناصری که از غرب به ترکیب‌های ایرانی وارد شدند، مانند گل رز صورتی، ضمن آمیختن با سنت‌های بصری پیشین ایرانی، توانستند با تغییراتی جای خود را در آثار بیابند. قالی به‌عنوان یک دست‌بافته، اگرچه ماهیت متفاوتی از کاشی به‌عنوان بخشی از تزیینات معماری دارد، اما اجزای تصویری آن، می‌تواند همانندی سبکی با کاشی داشته باشد؛ که نتیجه بارز هم‌دوره بودن آن‌ها و روح هنری زمانه است.

کلیدواژه‌ها

قاجاریه؛ کاخ گلستان؛ کاشی‌کاری؛ طرح ‌قالی؛ نقش ‌قالی

مراجع