چشم‌انداز امنیت غذایی استان خراسان رضوی (1413-1403) از دیدگاه محصولات زراعی (منطبق‌ بر ظرفیت آب)

پژوهشهای زراعی ایران

مقاله 4، دوره 23، شماره 1 - شماره پیاپی 77، بهار 1404، صفحه 45-64   

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/jcesc.2024.87489.1319

نویسندگان

عباس کشاورز^{1، 2}؛ احمد زارع فیض آبادی^{1، 3}؛ فاطمه یعقوبی^{* 4}

¹مرکز ملی راهبردی مطالعات کشاورزی و آب اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران، تهران، ایران

²سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه بذر کشور، تهران، ایران

³سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، مرکز تحقیقات کشاورزی و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی، مشهد، ایران

⁴گروه اگروتکنولوژی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

مطالعه حاضر با هدف تأمین امنیت غذایی و با در نظر گرفتن ظرفیت‌ آبی استان خراسان رضوی، با استفاده از اطلاعات اسنادی و کتابخانه‌ای و همچنین جمع‌آوری داده‌های میدانی و نظرات صاحب نظران، جهت پیش‌بینی ظرفیت‌های آینده تولیدات زراعی در این استان انجام شده است. برای این منظور، سطح برداشت، عملکرد، تولید، حجم آب مصرفی و بهره‌وری آب برای محصولات مهم زراعی آبی و دیم استان خراسان رضوی در افق‌های 5 (1407-1403) و 10 ساله (1412-1403) برای دو سناریوی آبیاری کامل (آبیاری به‌میزان 100 درصد نیاز آبی) و کم‌آبیاری (آبیاری بین 80 تا 90 درصد نیاز آبی بسته به نوع محصول) پیش‌بینی و نسبت به دوره پایه (99-1396) مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد که میزان عملکرد محصولات آبی و دیم در دوره‌‌های افق نسبت به دوره پایه، افزایش و سطح برداشت محصولات آبی کاهش و محصولات دیم افزایش خواهد یافت. بااین‌حال، میزان تولیدات آبی در شرایط کم‌آبیاری و همچنین تولیدات دیم با افزایش و میزان تولیدات آبی در شرایط آبیاری کامل در راستای تعادل‌بخشی منابع آب با کاهش مواجه خواهد شد. این تغییرات عمدتاً ناشی از افزایش در سطح برداشت و تولید سورگوم علوفه‌ای (Sorghum bicolor)، قصیل، چغندر علوفه‌ای و چغندر پاییزه (Beta vulgaris) و کاهش در سطح برداشت و تولید یونجه (Medicago sativa)، محصولات جالیزی آبی و چغندر بهاره رخ خواهد داد. علی‌رغم افزایش تقاضای محصولات مهم زراعی استان در افق‌های 5 و 10 ساله به‌ترتیب به‌میزان 10 و 17 درصد (با در نظر گرفتن افزایش جمعیت و کاهش اندک مصرف سرانه)، میزان تولید این محصولات در افق 5 ساله دو درصد کاهش و در افق 10 ساله تنها یک درصد افزایش خواهد یافت. لذا پیش‌بینی‌ می‌شود که میزان خوداتکایی کل تولیدات استان از 74 درصد در دوره پایه به 68 و 67 درصد به‌ترتیب در افق‌های 5 و 10 ساله کاهش یابد. جهت حصول نتایج این مطالعه، راهکارهایی از جمله توجه ‎به آبخوان و آبخیزداری، ایجاد پوشش گیاهی در اراضی آیش مانند کشت گیاهان دارویی و علوفه‌ای، استفاده از کودهای آلی و زیستی، توسعه واقعی کشاورزی حفاظتی، توسعه کشت‌های پاییزه و انتظاری، توسعه کشت محصولات جایگزین به‌ویژه محصولات علوفه‌ای و تأمین، تولید، توزیع و مصرف به‌موقع و مناسب نهاده‌ها پیشنهاد می‌شود.

کلیدواژه‌ها

بهره‌وری آب؛ تولید؛ خوداتکایی؛ کم‌آبیاری؛ مصرف سرانه

مراجع