مدل‌سازی و پیش‌بینی تغییرات بستر و الگوهای کاربری اراضی حاشیه‌ای رودخانه ارس در محدوده استان اردبیل | ||
| جغرافیا و مخاطرات محیطی | ||
| دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 58، تابستان 1405، صفحه 93-117 اصل مقاله (1.8 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/geoeh.2026.96349.1623 | ||
| نویسندگان | ||
| رضا طلائی* ؛ علیرضا حبیبی | ||
| پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| رودخانه ارس به‌عنوان یکی از سامانه‌های رودخانه‌ای مئاندری و مرزی ایران، تحت تأثیر هم‌زمان فرآیندهای طبیعی و مداخلات انسانی، دچار تغییرات سریع مورفودینامیکی و کاربری اراضی در پهنه‌های ساحلی خود شده است. این پژوهش با هدف تحلیل کمّی-فضایی تغییرات بستر رودخانه و الگوی کاربری اراضی در کرانه‌های رودخانه ارس طی دوره ۲۰۱۰ -۲۰۲۴ و پیش‌بینی روندهای آتی تا افق ۲۰۳۱ در محدوده استان اردبیل انجام شد. بدین منظور، از تصاویر ماهواره‌ای چندزمانه Landsat 5 TM (2010)، Landsat 8 OLI (2017) و Sentinel-2 در تلفیق با داده‌های برداشت میدانی مربوط به تغییرات در بستر و کاربری اراضی و سامانه اطلاعات جغرافیایی برای استخراج تغییرات مکانی-زمانی استفاده شد. پیش‌بینی تغییرات آینده با بهره‌گیری از مدل ترکیبی سلول‌های خودکار و مارکوف صورت گرفت. نتایج نشان داد که مساحت بستر رودخانه طی دوره مطالعه کاهش چشمگیری داشته و از ۱۸۲۱٫۶ هکتار در سال ۲۰۱۰ به ۹۳۹٫۴۷ هکتار در سال ۲۰۲۴ رسیده است، در حالی که اراضی کشاورزی (۳۱۹۶۸ هکتار) و کاربری‌های مسکونی (۸۲۹٫۹۹ هکتار) بالاترین سطح پایداری مکانی را حفظ کرده‌اند. هم‌زمان، پوشش درختی-درختچه‌ای و بوته‌زار با افزایشی قابل توجه از ۹۲۱٫۶ به ۱۶۸۴٫۷ هکتار گسترش یافته است. نتایج اعتبارسنجی مدل سلول‌های خودکار-مارکوف نشان‌دهنده توان پیش‌بینی بسیار بالای آن است (صحت کلی 99 درصد، ضریب کاپا 97/0 و AUC برابر با 926/0). پیش‌بینی‌های مدل نشان می‌دهند که تا سال ۲۰۳۱ حدود 5/25 درصد از بستر رودخانه به پوشش‌های درختی-درختچه‌ای و بوته‌زار و ۲٫۹۲ درصد به اراضی کشاورزی تبدیل خواهد شد که بیانگر تداوم مهاجرت جانبی کانال، تغییر مورفولوژی بستر و گرایش به خشک‌شدگی نسبی پهنه رودخانه‌ای است. تشدید فرسایش کرانه‌ای و جابه‌جایی مسیر رودخانه تهدیدی فزاینده برای اراضی کشاورزی و سکونتگاه‌های انسانی منطقه محسوب می‌شود. یافته‌های این پژوهش بر ضرورت اتخاذ رویکردهای یکپارچه در مدیریت کاربری اراضی ساحلی، تثبیت کرانه‌ها و کاهش خطرات سیلاب در رودخانه‌های مرزی تأکید دارد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| فرسایش کناره ای؛ مورفودینامیک رودخانه؛ مهاجرت جانبی کانال رودخانه؛ مدل سلول‌های خودکار–مارکوف؛ شمال غرب ایران | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 408 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 352 |
||