تحلیل عوامل مؤثر بر وقوع بهمن با استفاده از روش‌های آماری چندمتغیره (مطالعۀ موردی: حوزه آبخیز سد کرج)

جغرافیا و مخاطرات محیطی

دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 58، تابستان 1405، صفحه 118-140   

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/geoeh.2026.97613.1644

نویسندگان

مجید کاظم زاده^{* 1}؛ زهرا نوری²

¹گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

²گروه مهندسی احیا مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

چکیده

بهمن یکی از مهم‌ترین مخاطرات طبیعی در مناطق کوهستانی البرز مرکزی است که به‌ویژه در نواحی دارای کاربری گردشگری و زیرساخت‌های حساس، تهدیدی جدی برای جان انسان‌ها و فعالیت‌های اقتصادی محسوب می‌شود. هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر وقوع بهمن در بالادست حوزه آبخیز سد کرج با بهره‌گیری از روش‌های آماری چندمتغیره است. در این پژوهش، داده‌های وقوع بهمن طی سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ بر اساس مشاهدات میدانی و شواهد محلی گردآوری شد که شامل ۱۵۰ نقطه بهمنی و ۱۴۲ نقطه غیر‌بهمنی به‌عنوان داده‌های کنترل بود. همچنین، ۲۰ متغیر توپوگرافی، مورفولوژیکی، زمین‌شناسی، کاربری اراضی و اقلیمی با استفاده از مدل رقومی ارتفاع 10 متری، داده‌های ایستگاهی هواشناسی و نقشه‌های موضوعی استخراج گردید. برای کاهش ابعاد داده‌ها و استخراج الگوهای اصلی از تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) استفاده شد. همچنین، خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی به روش Ward برای گروه‌بندی متغیرهای مشابه و تحلیل تابع تشخیصی (DFA) برای تفکیک مناطق وقوع و عدم وقوع بهمن به‌کار رفت. نتایج تحلیل مؤلفه‌های اصلی منجر به استخراج شش مؤلفه مستقل شد که در مجموع ۵۱/۸۱ درصد از واریانس کل داده‌ها را تبیین کردند. بر اساس نتایج خوشه‌بندی، متغیرهای مؤثر بر وقوع بهمن در قالب سه خوشه‌ی همگن طبقه‌بندی شدند. تحلیل تابع تشخیصی نشان داد که شاخص موقعیت نسبی شیب، عمق دره، شاخص رطوبت توپوگرافی و فاصله تا رودخانه بیشترین قدرت تمایز را بین مناطق وقوع و عدم وقوع بهمن داشتند. دقت کلی مدل ۹/۸۵ درصد و دقت اعتبارسنجی متقابل ۵/۸۴ درصد به‌دست آمد که نشان‌دهنده کارایی بالای روش‌های آماری چندمتغیره در پیش‌بینی وقوع بهمن است.

کلیدواژه‌ها

وقوع بهمن؛ تحلیل آماری چندمتغیره؛ تحلیل خوشه‌ای؛ تحلیل تابع تشخیص؛ سد کرج

مراجع