شناسایی پیشران‌های تهدید و ارزیابی فشارهای کلیدی موثر بر منابع آبی استان خوزستان

جغرافیا و مخاطرات محیطی

دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 58، تابستان 1405، صفحه 141-162   

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/geoeh.2026.97973.1654

نویسندگان

پروانه سبحانی^{* 1}؛ افشین دانه کار²

¹گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

²گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

چکیده

به دلیل گسترش فعالیت‌های انسانی، انواع گروه‌های منبع آبی در کشور بویژه در مناطق گرمسیری تحت فشارها و تهدیدهای فراوانی قرار گرفته‌اند. در مطالعه حاضر به شناسایی پیشران‌های تهدید و ارزیابی فشارهای کلیدی موثر بر رودخانه‌ها، تالاب‌های داخلی و تالاب‌های ساحلی-دریایی استان خوزستان در چارچوب مدل مفهومی DPSIR پرداخته شد. مطابق نتایج، از بین پیشران‌های تهدیدکننده، بالاترین اولویت به تغییرات آب و هوایی و ﺧﺸﮑﺴﺎﻟﯽ (0.143) و پایین‌ترین اولویت به توسعه نامتعادل آبزی پروری (0.011) اختصاص یافت. بیشترین ضریب حساسیت نیز مربوط به رود کارون (0.102) و کمترین ضریب حساسیت مربوط به تالاب بندون (0.014) می‌باشد. ضریب شدت فشارهای وارد شده بر منابع آبی نشان داد که بیشترین ضریب اهمیت مربوط به فشار "ﻛﺎﻫﺶ ﺟﺮﻳﺎن‌ها (ﺳﻴﻼﺑﻲ و ورودی)" و کمترین ضریب اهمیت مربوط به فشار " تفرج در زمان و مکان حساس" است. نتایج نشان داد که رود کارون با ضریب وزنی 0.342، بیشترین تأثیرپذیری از فشارهای شناسایی شده در منطقه را نشان می‌دهد. از بین تالاب‌های ساحلی-دریایی بیشترین ضریب وزنی فشار به خورموسی (0.0913) ناشی از آﻟﻮدﮔﻲ منبع آبی و دفع پساب صنعتی، و کمترین ضریب وزنی فشار به تالاب مصبی بهمنشیر اختصاص یافته است. از بین تالاب‌های داخلی نیز، بیشترین ضریب وزنی فشار مربوط به تالاب شادگان (0.297) است. مطابق نتایج، از عمده‌ترین پاسخ‌های مناسب در راستای کنترل پیشران‌های تهدید و فشارهای ناشی از منابع آبی در استان خوزستان، می‌توان به "تدوین برنامه مدیریت سازشی"، "تدوین برنامه مدیریت محیط زیستی"، " تدوین برنامه مدیریت یکپارچه زیست بومی" و " تدوین برنامه طبیعت گردی مسئولانه" اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها

چارچوب DPSIR؛ مدیریت منابع آب؛ فشارهای انسان‌زاد (آنتروپوژنیک)؛ تغییر اقلیم و خشکسالی؛ اکوسیستم‌های تالابی

مراجع