استعدادسنجی اراضی و برآورد پتانسیل تولید برنج(Oryza sativa L.) در بخش یانه‌سر شهرستان بهشهر

بوم شناسی کشاورزی

مقاله 3، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 67، بهار 1405، صفحه 63-80   

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/agry.2026.96890.1262

نویسندگان

کریم ریاحی¹؛ حسین کاظمی^{* 2}؛ افشین سلطانی¹؛ فردین صادق زاده³

¹گروه زراعت، دانشکده تولید گیاهی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران

²گروه باغبانی، دانشکده تولید گیاهی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران

³گروه علوم خاک، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران

چکیده

شناسایی استعداد و توان سرزمین برای کاربری­های مختلف به‌منظور حفظ منابع محیطی و تولید پایدار محصولات کشاورزی در راستای توسعه پایدار ضروری به نظر می­رسد، به‌طوری‌که عدم توجه به پهنه‌بندی اصولی سرزمین می­تواند زیان­های اقتصادی-اجتماعی و محیط زیستی فراوانی را به بار آورد. پژوهش حاضر به‌منظور پهنه‌بندی زراعی-بوم‌شناختی و برآورد پتانسیل تولید برنج (Oryza sativa L.) در بخش یانه‌سر شهرستان بهشهر (استان مازندران) انجام شد. در گام اول، نیازهای زراعی-بوم‌شناختی گیاه زراعی برنج با استفاده از منابع و اسناد علمی تعیین و شناسایی شده و سپس نقشه­های موضوعی انواع متغیرهای شامل بارش‌سالانه، دماهای متوسط، بیشینه و کمینه سالانه، مجموع ساعات آفتابی، رطوبت نسبی، منابع آبی، متغیرهای توپوگرافی شامل ارتفاع از سطح دریا، درصد شیب، جهت شیب و ویژگی­های خاک مانند بافت، پتاسیم، فسفر، نیتروژن، مس، منگنز، آهن، ماده آلی، هدایت الکتریکی و اسیدیته خاک تهیه گردید. نمونه‌های خاک از طریق نمونه‌گیری مستقیم از 128 نقطه از مزارع روستاهای منطقه تهیه و در آزمایشگاه خاکشناسی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری تجزیه شد. جهت تخمین و تعمیم این متغیرها به سطح منطقه مورد مطالعه از روش‌های درون‌یابی زمین‌آمار و کلاسیک مانند کریجینگ معمولی، توابع پایه شعاعی و وزن­دهی معکوس فاصله و براساس کمترین برآورد آماره­های خطای برآورد (RMSE) استفاده گردید. در ادامه، جهت تعیین وزن معیارها از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) استفاده ­شد. لایه­های رقومی عوامل محیطی در محیط GIS پس از اختصاص وزن  AHPمختص به هر لایه، روی‌هم‌گذاری و تلفیق شده­اند. پهنه‌بندی اراضی در چهار طبقه بسیار مستعد، مستعد، نیمه‌مستعد و غیرمستعد انجام شد. همچنین در این مطالعه، مدل SSM-iCrop2 برای برآورد پتانسیل تولید مورد استفاده قرار گرفت. این شبیه‌ساز، مقدار عملکرد پتانسیل را برمبنای داده­های هواشناسی، شرایط خاک، نحوه مدیریت زراعی و پارامترهای گیاهی محاسبه می­نماید. نتایج حاصل از تطابق اراضی کشاورزی با نیازهای زراعی و محیطی برنج نشان داد که تنها حدود 2/2 درصد از زمین­های زراعی منطقه دارای پتانسیل بسیار مستعد جهت کشت برنج بوده که این مناطق شامل بخش کوچکی از زمین­های حاشیه رودخانه نکارود می­باشد. همچنین سهم پهنه مستعد 7/16 درصد، نیمه‌مستعد 5/40 درصد و پهنه غیرمستعد 4/40 درصد برآورد شد. به‌طورکلی، در بخش‌هایی که به منابع آبی دسترسی دارند و تسطیح شده‌اند، کشت برنج به‌صورت محدود امکان‌پذیر است. همچنین با تغییر در الگوی کاشــت کارآیی مصرف آب افزایش می‌یابد. روش تولید برنج به‌صورت هوازی می‌تواند باعث کاهش مصرف آب شود. براساس نتایج حاصل از خروجی مدل SSM-iCrop2، واحدهای اراضی کشاورزی منطقه در تولید شلتوک برنج دارای پتانسیل تولید حدود 92/3 تن در هکتار شلتوک می­باشد و میزان تولید فعلی کشاورزان حدود 2/3 تن در هکتار می­باشد که حدود 72/0 تن در هکتار خلأ عملکرد تولید شلتوک برآورد شد.

کلیدواژه‌ها

پهنه‌بندی زراعی-بوم‌شناختی؛ سامانه اطلاعات جغرافیایی؛ مدل SSM-iCrop2؛ AHP

مراجع