تدوین الگوی کشت محصولات عمده کشاورزی دشت جیرفت براساس ردپای آب و ارزیابی چرخه حیات LCA

بوم شناسی کشاورزی

مقاله 7، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 67، بهار 1405، صفحه 139-164   

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22067/agry.2026.97323.1267

نویسندگان

مجتبی ماندگاری؛ حلیمه پیری^* ؛ مهدی کیخا

گروه مهندسی آب، دانشکده آب و خاک، دانشگاه زابل، زابل، ایران

چکیده

هدف این مطالعه، بررسی اثرات زیست‌محیطی و مصرف آب در هشت محصول عمده کشاورزی جیرفت با استفاده از روش ارزیابی چرخه حیات (LCA) و تحلیل ردپای آب می­باشد. برای این منظور، داده‌های مصرف نهاده‌ها شامل کودهای شیمیایی، سموم دفع آفات، سوخت و انرژی، و عملکرد محصول جمع‌آوری و اثرات زیست‌محیطی در سه دسته سلامت انسان، بوم‌نظام و تخلیه منابع بررسی شد. برای انجام کار، ابتدا ردپای آب آبی، سبز و خاکستری محصولات محاسبه شد و سپس برای ارزیابی پایداری زیست‌محیطی سیستم­های کشت و تولید محصول، از شاخص ارزیابی چرخه حیات (LCA) برپایه استاندارد ISO 14040 استفاده گردید. نتایج تحلیلLCA  بیانگر آن بود که محصولات دانه‌ای و روغنی از جمله کلزا (Brassica napus)، گندم (Triticum aestivum)، جو (Hordeum vulgare) و ذرت (Zea mayes) در مقایسه با سایر محصولات بررسی‌شده، فشار زیست‌محیطی بیشتری بر منابع طبیعی وارد می‌کنند. به‌طور مشخص، کلزا با Pt 19/86 به‌عنوان پراثرترین محصول از نظر پیامدهای زیست‌محیطی شناسایی شد، درحالی‌که خیار و پیاز با مقادیر Pt 09/4 و Pt 65/5 در پایین‌ترین سطح اثرات زیست‌محیطی قرار گرفتند. در دسته سلامت انسان، کلزا با Pt ۶۵٫۲۳ بیشترین آسیب را ایجاد کرد، درحالی‌که سبزیجات و گیاهان غده‌ای اثرات بسیار پایین‌تری داشتند. در زمینه بوم‌نظام، کلزا با Pt ۲۰٫۲۵ بالاترین اثر منفی و جو با Pt 33/0 پایین‌ترین اثر را داشت. در تخلیه منابع، گندم با Pt ۰٫۲۸۹ بیشترین سهم را داشت و کلزا با Pt ۰٫۱۷۶ در رتبه بعدی قرار گرفت. تحلیل ردپای آب نشان داد که غلات بیشترین مصرف آب آبی و خاکستری را دارند، به‌طوری‌که ردپای آب کل جو و گندم به‌ترتیب ۱۹/۲۵۰۸ و ۵۷/۲۱۶۴ مترمکعب بر تن بود، درحالی‌که سبزیجات و گیاهان غده‌ای مانند سیب‌زمینی (Solanum tuberosum) با ۴۱/۱۸۲ مترمکعب بر تن کمترین ردپای آب را داشتند. نتایج LCA و ردپای آب به‌طور همسو نشان دادند که محصولات پرنهاده و پرمصرف مانند کلزا و غلات فشار بالایی بر منابع آب و محیط زیست وارد می‌کنند، درحالی‌که سبزیجات و گیاهان غده‌ای کم‌اثر هستند.

کلیدواژه‌ها

الگوی کشت پایدار؛ پایداری زیست‌محیطی؛ تخلیه منابع؛ سلامت بوم‌نظام؛ مدیریت منابع آب

مراجع